Án lệ là gì? Vai trò của án lệ? Quy trình lựa chọn án lệ?

  • Ls. Nguyễn Minh Hải |
  • 05-10-2021 |
  • Tin tức , |
  • 589 Lượt xem

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, án lệ không còn là một thuật ngữ quá xa lạ. Đặc biệt là trong những năm gần đây, với sự phát triển một cách nhanh chóng của kinh tế-xã hội đã làm thay đổi, phát sinh các quan hệ xã hội. Điều này đòi hỏi các quy phạm pháp luật điều chỉnh cũng phải thay đổi để phù hợp với thực tiễn. Vì vậy, việc sử dụng án lệ như một yêu cầu cấp thiết để có thể kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội này. Vậy án lệ là gì? Án lệ có phải là một loại văn bản pháp luật không? Vai trò của án lệ như thế nào? Pháp luật quy định về quy trình lựa chọn án lệ ra sao? Luật Hùng Sơn sẽ giúp bạn có cái nhìn chi tiết hơn qua bài viết dưới đây.

Án lệ là gì? Án lệ có phải là văn bản pháp luật không?

Theo quy định tại Điều 1 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã nêu rõ án lệ là những phán quyết, lập luận trong quyết định, bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể và được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn, được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để làm cơ sở cho các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong thực tiễn xét xử.

Như vậy, về bản chất, án lệ là những phán quyết của Tòa án mà chứa đựng những nguyên tắc pháp lý cơ bản nhằm điều chỉnh những thiếu sót, mâu thuẫn của hệ thống pháp luật hoặc các quan hệ xã hội mới phát sinh gần đây mà pháp luật chưa thể điều chỉnh được. Cho nên, có thể hiểu cơ sở hình thành nên án lệ chính là những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật hoặc chưa có dẫn chiếu quy phạm rõ ràng. Trường hợp này, Tòa án sẽ viện dẫn những căn cứ pháp luật được coi là hợp lý để có thể đưa ra một phán quyết mang tính đột phá. Đồng thời, bản án này sẽ được Tòa án nhân dân tối cao công bố là một án lệ để có thể áp dụng chung cho các trường hợp tương tự.

Tuy nhiên, án lệ ở Việt Nam hiện nay chỉ được coi như một nguồn để hỗ trợ các văn bản pháp luật do mà án lệ không được coi là văn bản pháp luật, Bởi vì án lệ không đáp ứng được các điều kiện của một văn bản pháp luật như: trình tự thủ tục ban hành, hình thức ban hành, chủ thể ban hành được quy định cụ thể tại Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

án lệ là gì

Vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của tòa án

Khác với các nước của hệ thống thông luật như Mỹ, Anh,…, hệ thống pháp luật của Việt Nam mang tính chất đặc thù của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa. Vì vậy mà ở Việt Nam rất coi trọng pháp luật thành văn. Cho nên khi có đề xuất sử dụng án lệ trong hoạt động xét xử đã gặp rất nhiều tranh cãi. Tuy nhiên,  án lệ đã chính thức được áp dụng tại Việt Nam bởi những giá trị pháp lý mà án lệ mang lại như nâng cao vai trò xét xử của Tòa án, góp phần hoàn thiện pháp luật, đảm bảo sự công bằng, đảm bảo tính cập nhật, hiệu quả của hệ thống pháp luật, giảm thiểu được oan sai trong hoạt động xét xử. Tính đến nay, số án lệ được công bố là 43 án lệ về các lĩnh vực dân sự hợp đồng, thừa kế, quyền sử dụng đất), kinh doanh-thương mại, hôn nhân gia đình, lao động và hình sự). Mặc dù số lượng án lệ được công bố chưa nhiều nhưng đã thể hiện được sự phát triển đột phá của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Việc áp dụng án lệ ngoài ý nghĩa là giải quyết một vụ án cụ thể còn thiết lập ra một tiền lệ để áp dụng xét xử những vụ án tương tự sau này. Do đó, sẽ tạo được sự bình đẳng trong việc xét xử các vụ án có tính chất giống nhau. Đồng thời, giúp tiên lượng được kết quả của các vụ tranh chấp, tiết kiệm công sức của Thẩm phán, Cơ quan tiến hành tố tụng, Người tham gia tố tụng và tạo ra sự công bằng trong xã hội. 

Án lệ được coi là khuôn thước mẫu mực để các thẩm phán có thể tuân theo vì được chọn lọc, đúc kết kỹ và mang tính chuyên nghiệp. Khi ấy thẩm phán chỉ cần đối chiếu với vụ án để đưa ra phán quyết, tránh việc mỗi người đánh giá, nhìn nhận vấn đề một kiểu. Hơn nữa, việc áp dụng án lệ còn giúp các đơn vị khi soạn thảo, đàm phán và ký kết hợp đồng thương mại, giao dịch dân sự biết phòng tránh rủi ro.

Quy trình lựa chọn án lệ? Cách thức áp dụng án lệ

Quy trình lựa chọn án lệ

Theo Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thì Án lệ được hình thành theo quy trình sau:

Bước 1: Đề xuất quyết định, bản án để phát triển thành án lệ

Cá nhân, tổ chức, cơ quan có thể gửi đề xuất cho Tòa án nhân dân tối cao những quyết định, bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án mà có chứa đựng những lập luận, phán quyết đáp ứng được các tiêu chí lựa chọn án lệ để TAND tối cao xem xét, phát triển thành án lệ.

Các Tòa án có trách nhiệm tổ chức phát hiện, rà soát bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án mình. Bản án, quyết định chứa đựng phán quyết, lập luận đáp ứng các tiêu chí để lựa chọn án lệ. Sau đó, gửi cho Tòa án nhân dân tối cao để thực hiện xem xét, phát triển thành án lệ.

Bước 2: Lấy ý kiến đối với quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ

Quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao để cho các Tòa án, nhà khoa học, chuyên gia, nhà hoạt động thực tiễn, cơ quan, tổ chức, cá nhân quan tâm có thể tham gia đóng góp ý kiến trong thời hạn 30 ngày. Đối với các trường hợp quyết định, bản án do  Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất làm án lệ hoặc được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn làm án lệ khi xét xử tái thẩm, giám đốc thẩm thì việc lấy ý kiến là không bắt buộc.

Trên cơ sở kết quả lấy ý kiến rộng rãi đối với các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thực hiện xem xét và quyết định về việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ.

Bước 3: Thành lập Hội đồng tư vấn án lệ

Hội đồng tư vấn án lệ do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thành lập bao gồm có ít nhất là 09 thành viên. Chủ tịch Hội đồng tư vấn án lệ là Chủ tịch của Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao. Một Phó Chủ tịch Hội đồng là Phó Chủ tịch của Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao. Các thành viên khác là đại diện của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, các chuyên gia về pháp luật, đại diện tổ chức, cơ quan có liên quan và 01 đại diện lãnh đạo Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học của Tòa án nhân dân tối cao (đồng thời là Thư ký Hội đồng).

Trong trường hợp tư vấn án lệ về hình sự thì thành phần của Hội đồng tư vấn án lệ phải có đại diện Cơ quan điều tra của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Bước 4: Lấy ý kiến Hội đồng tư vấn án lệ

Theo quy định tại khoản 2 Điều 5 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Hội đồng tư vấn án lệ sau khi được thành lập có trách nhiệm thảo luận cho ý kiến đối với các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ.

Việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ phải được thực hiện bằng văn bản hoặc thông qua phiên họp thảo luận trực tiếp. Chủ tịch Hội đồng tư vấn án lệ quyết định về phương thức lấy ý kiến của các thành viên trong Hội đồng. Sau đó, báo cáo Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về kết quả tư vấn.

Bước 5: Thông qua án lệ

Sau khi các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ được lấy ý kiến theo đúng hướng dẫn tại Điều 4 và Điều 5 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tổ chức phiên họp có toàn thể Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để thực hiện thảo luận và biểu quyết thông qua án lệ.

Trường hợp án lệ được phát triển từ quyết định, bản án do Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất hoặc được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn làm án lệ khi xét xử tái thẩm, giám đốc thẩm, thì quy trình lựa chọn và thông qua án lệ