Án lệ là gì? Vai trò của án lệ? Quy trình lựa chọn án lệ?

  • Ls. Nguyễn Minh Hải |
  • 05-10-2021 |
  • Tin tức , |
  • 57 Lượt xem

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, án lệ không còn là một thuật ngữ quá xa lạ. Đặc biệt là trong những năm gần đây, với sự phát triển một cách nhanh chóng của kinh tế-xã hội đã làm thay đổi, phát sinh các quan hệ xã hội. Điều này đòi hỏi các quy phạm pháp luật điều chỉnh cũng phải thay đổi để phù hợp với thực tiễn. Vì vậy, việc sử dụng án lệ như một yêu cầu cấp thiết để có thể kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội này. Vậy án lệ là gì? Án lệ có phải là một loại văn bản pháp luật không? Vai trò của án lệ như thế nào? Pháp luật quy định về quy trình lựa chọn án lệ ra sao? Luật Hùng Sơn sẽ giúp bạn có cái nhìn chi tiết hơn qua bài viết dưới đây.

Quảng cáo

Án lệ là gì? Án lệ có phải là văn bản pháp luật không?

Theo quy định tại Điều 1 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã nêu rõ án lệ là những phán quyết, lập luận trong quyết định, bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể và được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn, được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố là án lệ để làm cơ sở cho các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong thực tiễn xét xử.

Như vậy, về bản chất, án lệ là những phán quyết của Tòa án mà chứa đựng những nguyên tắc pháp lý cơ bản nhằm điều chỉnh những thiếu sót, mâu thuẫn của hệ thống pháp luật hoặc các quan hệ xã hội mới phát sinh gần đây mà pháp luật chưa thể điều chỉnh được. Cho nên, có thể hiểu cơ sở hình thành nên án lệ chính là những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật hoặc chưa có dẫn chiếu quy phạm rõ ràng. Trường hợp này, Tòa án sẽ viện dẫn những căn cứ pháp luật được coi là hợp lý để có thể đưa ra một phán quyết mang tính đột phá. Đồng thời, bản án này sẽ được Tòa án nhân dân tối cao công bố là một án lệ để có thể áp dụng chung cho các trường hợp tương tự.

Tuy nhiên, án lệ ở Việt Nam hiện nay chỉ được coi như một nguồn để hỗ trợ các văn bản pháp luật do mà án lệ không được coi là văn bản pháp luật, Bởi vì án lệ không đáp ứng được các điều kiện của một văn bản pháp luật như: trình tự thủ tục ban hành, hình thức ban hành, chủ thể ban hành được quy định cụ thể tại Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

án lệ là gì

Vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của tòa án

Khác với các nước của hệ thống thông luật như Mỹ, Anh,…, hệ thống pháp luật của Việt Nam mang tính chất đặc thù của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa. Vì vậy mà ở Việt Nam rất coi trọng pháp luật thành văn. Cho nên khi có đề xuất sử dụng án lệ trong hoạt động xét xử đã gặp rất nhiều tranh cãi. Tuy nhiên,  án lệ đã chính thức được áp dụng tại Việt Nam bởi những giá trị pháp lý mà án lệ mang lại như nâng cao vai trò xét xử của Tòa án, góp phần hoàn thiện pháp luật, đảm bảo sự công bằng, đảm bảo tính cập nhật, hiệu quả của hệ thống pháp luật, giảm thiểu được oan sai trong hoạt động xét xử. Tính đến nay, số án lệ được công bố là 43 án lệ về các lĩnh vực dân sự hợp đồng, thừa kế, quyền sử dụng đất), kinh doanh-thương mại, hôn nhân gia đình, lao động và hình sự). Mặc dù số lượng án lệ được công bố chưa nhiều nhưng đã thể hiện được sự phát triển đột phá của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Việc áp dụng án lệ ngoài ý nghĩa là giải quyết một vụ án cụ thể còn thiết lập ra một tiền lệ để áp dụng xét xử những vụ án tương tự sau này. Do đó, sẽ tạo được sự bình đẳng trong việc xét xử các vụ án có tính chất giống nhau. Đồng thời, giúp tiên lượng được kết quả của các vụ tranh chấp, tiết kiệm công sức của Thẩm phán, Cơ quan tiến hành tố tụng, Người tham gia tố tụng và tạo ra sự công bằng trong xã hội. 

Án lệ được coi là khuôn thước mẫu mực để các thẩm phán có thể tuân theo vì được chọn lọc, đúc kết kỹ và mang tính chuyên nghiệp. Khi ấy thẩm phán chỉ cần đối chiếu với vụ án để đưa ra phán quyết, tránh việc mỗi người đánh giá, nhìn nhận vấn đề một kiểu. Hơn nữa, việc áp dụng án lệ còn giúp các đơn vị khi soạn thảo, đàm phán và ký kết hợp đồng thương mại, giao dịch dân sự biết phòng tránh rủi ro.

Quy trình lựa chọn án lệ? Cách thức áp dụng án lệ

Quy trình lựa chọn án lệ

Theo Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thì Án lệ được hình thành theo quy trình sau:

Bước 1: Đề xuất quyết định, bản án để phát triển thành án lệ

Cá nhân, tổ chức, cơ quan có thể gửi đề xuất cho Tòa án nhân dân tối cao những quyết định, bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án mà có chứa đựng những lập luận, phán quyết đáp ứng được các tiêu chí lựa chọn án lệ để TAND tối cao xem xét, phát triển thành án lệ.

Các Tòa án có trách nhiệm tổ chức phát hiện, rà soát bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án mình. Bản án, quyết định chứa đựng phán quyết, lập luận đáp ứng các tiêu chí để lựa chọn án lệ. Sau đó, gửi cho Tòa án nhân dân tối cao để thực hiện xem xét, phát triển thành án lệ.

Bước 2: Lấy ý kiến đối với quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ

Quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao để cho các Tòa án, nhà khoa học, chuyên gia, nhà hoạt động thực tiễn, cơ quan, tổ chức, cá nhân quan tâm có thể tham gia đóng góp ý kiến trong thời hạn 30 ngày. Đối với các trường hợp quyết định, bản án do  Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất làm án lệ hoặc được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn làm án lệ khi xét xử tái thẩm, giám đốc thẩm thì việc lấy ý kiến là không bắt buộc.

Trên cơ sở kết quả lấy ý kiến rộng rãi đối với các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thực hiện xem xét và quyết định về việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ.

Bước 3: Thành lập Hội đồng tư vấn án lệ

Hội đồng tư vấn án lệ do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thành lập bao gồm có ít nhất là 09 thành viên. Chủ tịch Hội đồng tư vấn án lệ là Chủ tịch của Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao. Một Phó Chủ tịch Hội đồng là Phó Chủ tịch của Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao. Các thành viên khác là đại diện của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, các chuyên gia về pháp luật, đại diện tổ chức, cơ quan có liên quan và 01 đại diện lãnh đạo Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học của Tòa án nhân dân tối cao (đồng thời là Thư ký Hội đồng).

Trong trường hợp tư vấn án lệ về hình sự thì thành phần của Hội đồng tư vấn án lệ phải có đại diện Cơ quan điều tra của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Bước 4: Lấy ý kiến Hội đồng tư vấn án lệ

Theo quy định tại khoản 2 Điều 5 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Hội đồng tư vấn án lệ sau khi được thành lập có trách nhiệm thảo luận cho ý kiến đối với các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ, nội dung đề xuất là dự thảo án lệ, án lệ.

Quảng cáo

Việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ phải được thực hiện bằng văn bản hoặc thông qua phiên họp thảo luận trực tiếp. Chủ tịch Hội đồng tư vấn án lệ quyết định về phương thức lấy ý kiến của các thành viên trong Hội đồng. Sau đó, báo cáo Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về kết quả tư vấn.

Bước 5: Thông qua án lệ

Sau khi các quyết định, bản án được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ được lấy ý kiến theo đúng hướng dẫn tại Điều 4 và Điều 5 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tổ chức phiên họp có toàn thể Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để thực hiện thảo luận và biểu quyết thông qua án lệ.

Trường hợp án lệ được phát triển từ quyết định, bản án do Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất hoặc được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn làm án lệ khi xét xử tái thẩm, giám đốc thẩm, thì quy trình lựa chọn và thông qua án lệ được rút gọn theo hướng Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thực hiện xem xét và thông qua án lệ mà không nhất thiết phải qua đầy đủ các bước lấy ý kiến theo hướng dẫn tại Điều 4 và Điều 5 của Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP.

Phiên họp lựa chọn, thông qua án lệ do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tổ chức phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên tham gia. Quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải được quá một phần hai tổng số thành viên của Hội đồng Thẩm phán biểu quyết tán thành. Kết quả biểu quyết phải được ghi vào biên bản phiên họp và là căn cứ để Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thực hiện công bố án lệ.

Bước 6: Công bố án lệ

Trên cơ sở kết quả biểu quyết về việc thông qua án lệ của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ thực hiện công bố án lệ.

Nội dung của án lệ được công bố bao gồm: Số, tên của án lệ; số, tên của quyết định, bản án của Tòa án mà có chứa đựng nội dung được phát triển thành án lệ; tình huống và giải pháp pháp lý của án lệ; từ khoá về những tình huống và giải pháp pháp lý trong án lệ; quy định của pháp luật có liên quan đến án lệ; các tình tiết trong phán quyết và vụ án của Tòa án có liên quan đến án lệ; nội dung của án lệ.

Áp dụng án lệ trong xét xử

Nguyên tắc áp dụng án lệ

Bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau:

  • Số, tên của án lệ, tình huống pháp lý, giải pháp pháp lý có trong án lệ và tình huống pháp lý của vụ việc mà đang được giải quyết phải được phân tích, viện dẫn trong phần “Nhận định của Tòa án”.
  • Tùy từng trường hợp cụ thể mà có thể trích dẫn một phần hoặc toàn bộ nội dung của án lệ để làm rõ hơn quan điểm của Tòa án trong việc giải quyết, xét xử vụ việc tương tự.

Việc nghiên cứu và viện dẫn án lệ khi xét xử là yêu cầu đối với Hội thẩm và Thẩm phán. Trường hợp Hội thẩm, Thẩm phán không áp dụng án lệ khi xét xử những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự với án lệ thì phải có trách nhiệm lập luận, phân tích và nêu rõ lý do trong quyết định, bản án.

Giá trị pháp lý của án lệ như thế nào?

Thứ nhất, án lệ mang tính thực tiễn cao.

Dựa vào thực tiễn, án lệ sẽ tập trung vào việc giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống thực tế. Mà không phải là giải quyết vấn đề bằng các lý thuyết chung chung và trừu tượng.

Thứ hai, án lệ có khả năng khắc phục được những lỗ hổng pháp luật một cách kịp thời và nhanh chóng.

Đời sống xã hội luôn luôn phát triển, vận động. Tuy nhiên các quy phạm pháp luật lại mang tính ổn định. Vì vậy, dẫn đến hệ quả là luật pháp có thể thiếu hụt hay có thể lạc hậu để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Nhằm khắc phục tình trạng này, các luật gia đã tìm đến những nguồn bổ trợ khác như sử dụng án lệ hoặc áp dụng tập quán.

Tuy nhiên, để có thể giải quyết vụ việc bằng những cách thức này thì đòi hỏi thẩm phán phải là người có kiến thức sâu rộng và có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực khoa học pháp lý.

Thứ ba, án lệ thể hiện tính công bằng và khách quan.

Kết luận trong án lệ là kết quả của quá trình đưa ra tranh luận và những lý lẽ lâu dài giữa các thẩm phán trong hội đồng xét xử, giữa các bên trong vụ việc, giữa các thẩm phán sau với các thẩm phán trước đó một cách công bằng và khách quan.

Trên đây là thông tin về án lệ là gì? Án lệ có phải là một loại văn bản pháp luật không? Vai trò của án lệ như thế nào? Pháp luật quy định về quy trình lựa chọn án lệ. Mọi thắc mắc vui lòng liên hệ hotline 1900.6518.


Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *


Tin mới

Các tin khác

Video tư vấn pháp luật

To-top
Developed by Luathungson.vn
Facebook Messenger
Chat qua Zalo
Tổng đài 19006518
Developed by Luathungson.vn